Cari hesap, bir işletmenin müşterileri ve tedarikçileriyle olan borç-alacak ilişkisinin sürekli kaydıdır. Büyük firmalarda bu iş muhasebe biriminin görevidir; esnafta ise çoğu zaman işletme sahibinin hafızasında ya da bir defterde durur. Oysa küçük bir işletmede de alacakların düzenli izlenmesi, nakit akışını doğrudan belirler. Bu rehberde esnaf için cari hesap takibinin temel kavramlarını, vadenin ve gecikmenin nasıl hesaplandığını, borç yaşlandırmanın ne işe yaradığını ve günlük takip için hangi araçlara ihtiyaç duyulduğunu anlatıyoruz.
Cari hesap nedir, esnaf için neden önemlidir?
Her müşterinin ve tedarikçinin bir hesabı olduğunu düşünün. Müşteriye veresiye verdiğinizde onun hesabına borç yazılır, ödeme aldığınızda bu borç düşülür. Tedarikçiden vadeli mal aldığınızda ise bu kez borçlanan sizsiniz. Cari hesap takibi, bu hesapların her birinde güncel bakiyeyi, vadeleri ve hareket geçmişini düzenli tutmaktır.
Esnaf için önemi üç noktada toplanır:
- Nakit akışı: Ay sonunda kira, fatura ve tedarikçi ödemeleri gelir. Hangi alacağın ne zaman tahsil edileceğini bilmek, bu ödemeleri planlamanın ön koşuludur.
- Risk: Bir müşterinin borcu fark edilmeden büyüyebilir. Erken görülen gecikme, tutar küçükken konuşulur.
- Güven: Müşteri ya da tedarikçiyle bakiye konusunda anlaşmazlık çıktığında tarihli ve ayrıntılı kayıt sizi korur.
Müşteri carisi ve tedarikçi carisi
Cari takibin ilk adımı hesapları doğru türde açmaktır. Müşteri carisinde bakiye sizin alacağınızı, tedarikçi carisinde ise sizin borcunuzu gösterir. İki türü aynı toplamda karıştırmak, toplam alacağı yanlış okumanıza yol açar.
| Ölçüt | Müşteri carisi | Tedarikçi carisi |
|---|---|---|
| Bakiye neyi gösterir? | Müşterinin size borcunu | Sizin tedarikçiye borcunuzu |
| Borç nasıl oluşur? | Veresiye mal ya da hizmet verdiğinizde | Vadeli mal ya da hizmet aldığınızda |
| Bakiye nasıl azalır? | Müşteriden tahsilat yaptığınızda | Tedarikçiye ödeme yaptığınızda |
| Vade neyi gösterir? | Ne zaman tahsilat beklendiğini | Ne zaman ödeme yapılacağını |
Cari kartında ad ve telefonun yanında adres, vergi ya da T.C. kimlik numarası, not ve etiket alanlarının bulunması işinizi kolaylaştırır. Etiketler müşterileri gruplamak için kullanışlıdır; örneğin "inşaat", "toptan" ya da "mahalle" gibi.
Vade günü: vadesiz borç ne zaman gecikmiş sayılır?
Veresiyenin büyük bölümü vade yazılmadan verilir. "Ay sonunda öderim" denir, ama deftere tarih düşülmez. Vadesiz borç ise hiçbir zaman gecikmiş görünmez ve bu yüzden takipten düşer. Bu sorunun pratik çözümü vade günüdür.
Vade günü, vade yazılmamış bir borcun kaç gün sonra gecikmiş sayılacağını belirler. Örneğin işletme genelinde vade günü 30 olarak belirlendiyse, 1 Mart'ta vadesiz yazılan bir borç 31 Mart'tan sonra gecikmiş sayılır. Bazı müşterilerle farklı anlaşmalarınız olabilir. Haftalık ödeyen bir müşteri için 7 gün, aylık ödeyen bir firma için 45 gün gibi cariye özel bir vade günü tanımlamak, gecikmeyi gerçeğe uygun ölçer.
Vadeli satışta ise vade tarihi kayıt sırasında yazılır: tek bir vade tarihi ya da aylık veya haftalık taksitler. Taksitli satışın ayrıntılarını taksitli satış takibi rehberimizde anlattık.
Tahsilat hangi borcu kapatır? En eski vadeden kapanma
Bir müşterinin farklı tarihlerde yazılmış birkaç borcu varken yaptığı ödeme hangisinden düşülmelidir? Cari takipte kabul gören yöntem, ödemenin en eski vadeli borçtan başlayarak kapatılmasıdır. Bu yöntem gecikmenin doğru hesaplanmasını sağlar: müşteri ödeme yaptıkça en eski borcu kapanır, gecikme yalnız gerçekten ödenmemiş kalemlerde görünür.
| Borç kalemi | Vade | Tutar | 2.000 TL tahsilattan sonra kalan |
|---|---|---|---|
| 1. alışveriş | 10 Ocak | 1.200,00 TL | 0,00 TL (kapandı) |
| 2. alışveriş | 10 Şubat | 1.500,00 TL | 700,00 TL |
| 3. alışveriş | 10 Mart | 900,00 TL | 900,00 TL |
Bugün 25 Şubat ise bu müşterinin toplam bakiyesi 1.600,00 TL'dir. Ancak vadesi geçmiş tutarı yalnız ikinci alışverişten kalan 700,00 TL'dir ve bu kalemin gecikmesi 15 gündür. Üçüncü alışverişin vadesi henüz gelmemiştir. Ödemeyi rastgele bir kalemden düşseydiniz bu ayrım kaybolur, müşteri ya olduğundan daha gecikmiş ya da hiç gecikmemiş görünürdü.
Gecikme günü ve borç yaşlandırma
Gecikme günü, bir borç kaleminin vadesinin üzerinden kaç gün geçtiğini gösterir. Tek tek müşterilere bakarken yararlıdır; ama işletmenin bütününü görmek için borç yaşlandırma gerekir. Yaşlandırma, toplam alacağı gecikme süresine göre dilimlere ayırır:
| Dilim | Anlamı | Önerilen yaklaşım |
|---|---|---|
| Vadesi gelmemiş | Henüz ödeme zamanı gelmemiş alacak | Vadeden önce bilgilendirme mesajı |
| 1–30 gün | Yeni gecikmiş alacak | Nazik hatırlatma |
| 31–60 gün | Gecikmesi uzamaya başlamış alacak | Telefonla görüşme, ödeme tarihi alma |
| 61–90 gün | Riskli alacak | Ödeme planı önerme, yeni veresiyeyi sınırlama |
| 90 gün üstü | Tahsili zorlaşmış alacak | Yüz yüze görüşme, taksitlendirme |
Yaşlandırmayı ayda bir incelemek, alacakların hangi dilimde biriktiğini gösterir. 1–30 gün dilimi büyüyorsa hatırlatmalarınızı düzenli hâle getirmeniz, 90 gün üstü dilimi büyüyorsa veresiye verme ölçütlerinizi gözden geçirmeniz gerekir. Hatırlatma mesajı örnekleri için borç hatırlatma mesajı rehberimize bakabilirsiniz.
Kredi limiti: borcun büyümesini baştan sınırlamak
Gecikmeyi izlemek sonradan yapılan bir iştir; kredi limiti ise borcun büyümesini baştan önler. Her müşteri için veresiye verilebilecek en yüksek bakiyeyi belirlersiniz. Yeni bir veresiye kaydı bu sınırı aşacaksa program uyarır ve devam etmek için onay ister.
Limit belirlerken şu ölçütler yol gösterir:
- Müşterinin aylık ortalama alışverişi ve ödeme düzeni
- Müşteriyle ne kadar süredir çalıştığınız
- Geçmişte gecikme yaşanıp yaşanmadığı
- İşletmenizin toplam alacak yükü
Limit kesin bir yasak değil, bir uyarı noktasıdır. Uyarı geldiğinde çalışan işletme sahibine danışabilir ya da müşteriyle kısa bir görüşme yapabilir. Önemli olan, limitin aşıldığının fark edilmeden geçmemesidir.
Ekstre, vade takvimi ve raporlar
Günlük ve aylık takibi kolaylaştıran üç araç vardır.
Cari ekstresi
Ekstre, bir carinin belirli tarih aralığındaki bütün hareketlerini ve bakiyesini gösteren belgedir. Müşteriyle ya da tedarikçiyle mutabakat yaparken, bir anlaşmazlıkta ya da yıl sonunda hesapları karşılaştırırken kullanılır. A4 olarak yazdırılabilmesi ya da PDF olarak paylaşılabilmesi gerekir. Ekstre ve belge yazdırmak için uygun yazıcı arıyorsanız yazıcı satış ve teknik servis hizmetimizden yararlanabilirsiniz.
Vade takvimi
Vade takvimi, hangi gün kimden ne kadar tahsilat beklendiğini ve hangi gün tedarikçiye ne ödeneceğini aynı takvimde gösterir. Ödeme günlerini tahsilat günlerine göre planlamak, kasada nakit sıkışmasını önler.
Raporlar ve Excel çıktısı
Dönem özeti, günlük tahsilat ve veresiye grafiği, alacak yaşlandırma ve en yüksek alacaklar raporları işletmenin genel durumunu gösterir. Verileri Excel'de açılabilen bir dosya olarak dışa aktarabilmek, muhasebecinizle paylaşmayı ya da kendi tablolarınızı hazırlamayı kolaylaştırır.
KozVer ile cari hesap takibi
KozVer, Koznet Bilişim'in esnaf için geliştirdiği veresiye defteri ve cari takip uygulamasıdır. Bu rehberde anlatılan cari takip düzeni KozVer'de şöyle karşılanır:
- Müşteri ve tedarikçi carileri ayrı türde açılır; tedarikçi tarafında borcunuz ayrı gösterilir. Cari kartında etiket, not, adres ve vergi ya da T.C. kimlik numarası alanları bulunur.
- İşletme genelinde varsayılan vade günü ve cariye özel vade günü tanımlanır; vadesiz borç bu gün sayısına göre gecikmiş sayılır.
- Tahsilatlar en eski vadeden başlayarak kapatılır; gecikme günü ve vadesi geçmiş tutar kendiliğinden hesaplanır.
- Borç yaşlandırma; vadesi gelmemiş, 1–30, 31–60, 61–90 ve 90 gün üstü dilimleriyle raporlanır.
- Kredi limiti aşılacaksa uyarı verilir ve onay istenir.
- Cari ekstresi tarih aralığıyla A4 olarak yazdırılır ya da PDF olarak alınır.
- Vade takvimi beklenen tahsilatları ve tedarikçiye yapılacak ödemeleri aynı takvimde gösterir.
- Özet ekranında toplam alacak, vadesi geçmiş tutar, tedarikçilere borç, en çok gecikenler ve 7 gün içinde vadesi gelenler görünür.
- Cariler, işlemler, kasa ve yaşlandırma Excel'de açılan CSV dosyası olarak dışa aktarılır; personel bazında işlemler raporu da bulunur.
Rapor ve ekstre ekranlarını KozVer ürün sayfasında inceleyebilirsiniz. Barkodlu satış ve stok takibine de ihtiyaç duyan işletmeler için POS ve otomasyon yazılımlarımıza göz atabilirsiniz. İşletmenize uygun kurguyu konuşmak için teklif alın ya da tanıtım isteyin.