İthal ettiğiniz bir malın gerçek maliyeti, tedarikçinin faturasındaki tutar değildir. Navlun, sigorta, gümrük vergisi, gümrük müşavirliği ücreti, liman ve ardiye giderleri, akreditif masrafları eklendiğinde birim maliyet çoğu zaman belirgin biçimde yükselir. Bu masraflar stok maliyetine doğru yansıtılmazsa satış fiyatı yanlış belirlenir, satılan malın maliyeti eksik görünür ve kârlılık raporları gerçeği göstermez. Bu yazıda ithalat maliyetinin nasıl hesaplandığını, masrafların malzemelere hangi anahtarla dağıtılacağını ve muhasebe tarafında nelere dikkat edilmesi gerektiğini örnekle anlatıyoruz.

İthal malın maliyeti neden fatura tutarı değildir?

Vergi Usul Kanunu md. 262 maliyet bedelini, bir iktisadi kıymetin elde edilmesi için yapılan ödemeler ile bunlara bağlı bütün giderlerin toplamı olarak tanımlar. İthalatta malı depoya getirene kadar katlanılan taşıma, sigorta ve gümrük giderleri bu kapsama girer. Dolayısıyla bir ithalat dosyasının maliyeti, mal bedeli ile dosyaya ait masrafların toplamıdır.

Burada önemli bir ayrım vardır: gümrükte ödenen KDV, indirim konusu yapılabildiği ölçüde maliyete eklenmez; 191 İndirilecek KDV hesabına alınır. Gümrük vergisi ve ilave gümrük vergisi ise maliyetin parçasıdır. Hangi giderin maliyete ekleneceği konusunda şirketinizin mali müşaviriyle bir kez net bir politika belirlemek, dosyadan dosyaya tutarlılık sağlar.

Maliyete giren başlıca masraf kalemleri

  • Navlun: Malın yükleme limanından varış limanına ya da depoya taşınma bedeli.
  • Nakliye sigortası: Taşıma sırasındaki risklere karşı yapılan sigortanın primi.
  • Gümrük vergisi ve ilave gümrük vergisi: GTİP koduna ve menşe ülkeye göre belirlenen vergiler.
  • Gümrük müşavirliği hizmeti: Beyanname ve gümrük işlemleri için ödenen ücret.
  • Liman, ardiye ve terminal giderleri: Malın limanda beklediği süre ve elleçleme için ödenen bedeller.
  • Banka ve akreditif masrafları: Ödeme yöntemine bağlı komisyon ve masraflar.
  • Yurt içi taşıma: Gümrükten depoya kadar olan nakliye.

Bu masrafların her biri farklı tarihte, farklı tedarikçiden ve bazen farklı para biriminde gelir. Bu yüzden ithalatta "dosya" mantığıyla çalışmak yaygındır: her sevkiyat için bir ithalat dosyası açılır, bütün masraf belgeleri bu dosyaya bağlanır ve mal stoğa girdiğinde dosya kapatılarak maliyet dağıtılır.

Teslim şekli (Incoterms) maliyeti nasıl etkiler?

Hangi masrafın size ait olduğunu teslim şekli belirler. Incoterms 2020 kurallarında EXW teslimde malın satıcının deposundan itibaren bütün taşıma ve masraflar alıcıya aittir. FOB teslimde mal gemiye yüklendikten sonraki navlun ve sigorta alıcıdadır. CIF teslimde ise navlun ve sigorta satıcının fiyatına dahildir; alıcı varış limanından sonraki masraflara katlanır.

DAP ve DDP gibi varış yerinde teslim şekillerinde masrafların büyük kısmı satıcıdadır; DDP'de gümrük vergisi bile satıcıya aittir. Bu durumda dosyaya gelen masraf az olur, ancak mal bedeli bu masrafları zaten içerdiği için birim fiyat daha yüksektir. Hangi teslim şeklinin daha avantajlı olduğu, ancak bütün masraflar eklendikten sonra hesaplanan birim maliyetle karşılaştırılabilir.

Aynı malın FOB ve CIF fiyatlarını karşılaştırırken bu fark göz önünde bulundurulmalıdır. Dosyada teslim şeklinin doğru kaydedilmesi, hangi masrafın dosyaya gelmesi gerektiğini kontrol etmeyi de kolaylaştırır.

Dağıtım anahtarı: değer, miktar, ağırlık ya da hacim

Bir dosyada birden fazla malzeme varsa toplam masrafın her malzemeye ne kadar yükleneceğine karar vermek gerekir. Dört yaygın anahtar vardır:

  • Değere göre: Masraf, her kalemin mal bedelinin toplam mal bedeline oranında dağıtılır. Gümrük vergisi ve sigorta gibi değere bağlı masraflar için en yaygın yöntemdir.
  • Miktara göre: Her birime eşit masraf düşer. Benzer büyüklükte ve benzer değerde ürünlerden oluşan sevkiyatlarda kullanılır.
  • Ağırlığa göre: Navlunun ağırlık üzerinden hesaplandığı sevkiyatlarda daha gerçekçi sonuç verir.
  • Hacme göre: Konteyner hacmini dolduran, hafif ama yer kaplayan ürünlerde tercih edilir.

Seçilen anahtar sonucu ciddi biçimde değiştirebilir. Bu yüzden şirket genelinde varsayılan bir anahtar belirlemek ve istisnaları dosya bazında gerekçelendirmek iyi bir uygulamadır.

Örnek hesap

Bir ithalat dosyasında iki malzeme olsun: A malzemesinden 200 adet (mal bedeli 600.000 TL, birim ağırlık 2 kg) ve B malzemesinden 100 adet (mal bedeli 400.000 TL, birim ağırlık 6 kg). Dosyanın KDV hariç masrafları toplam 80.000 TL: navlun 40.000 TL, gümrük vergisi 25.000 TL, müşavirlik 8.000 TL, liman giderleri 7.000 TL.

KalemMal bedeliDeğere göre payBirim maliyet (değer)Ağırlığa göre payBirim maliyet (ağırlık)
A, 200 adet600.000 TL48.000 TL3.240 TL32.000 TL3.160 TL
B, 100 adet400.000 TL32.000 TL4.320 TL48.000 TL4.480 TL

Değere göre dağıtımda A, mal bedelinin yüzde 60'ını oluşturduğu için masrafın yüzde 60'ını alır. Ağırlığa göre dağıtımda ise toplam 1.000 kg'ın 400 kg'ı A'ya ait olduğundan payı yüzde 40'a iner. Aynı dosyada B'nin birim maliyeti yöntem değiştiğinde 160 TL farklılaşır. Fiyatlandırma kararları bu farkı bilerek verilmelidir. Uygulamada bazı şirketler navlunu ağırlığa, gümrük vergisi ve sigortayı değere göre dağıtır; tek anahtar kullanılıyorsa seçim tutarlı olmalıdır.

Muhasebe kaydı ve dosya ara hesabı

Uygulamada ithalat masrafları, mal stoğa girene kadar dosya bazında bir ara hesapta toplanır; Tekdüzen hesap planında bu amaçla çoğunlukla 159 Verilen Sipariş Avansları hesabı kullanılır. Her masraf faturası geldiğinde ara hesaba borç, satıcı hesabına alacak kaydedilir; indirilecek KDV ayrıca 191'e alınır. Dosya kapandığında ara hesaptaki toplam, dağıtım anahtarına göre ilgili stok hesaplarına aktarılır ve ara hesabın dosyaya ait bakiyesi sıfırlanır.

Dosya bazında izleme yönetim raporlaması için de değerlidir. Hangi tedarikçiden yapılan ithalatta masrafın mal bedeline oranı yüksek, hangi limanda ardiye gideri artıyor, hangi teslim şekli daha ekonomik; bu soruların cevabı ancak masraflar dosyalara bağlı tutulduğunda bulunur.

Dövizli masraf belgelerinde tutarın hangi kurla yerel paraya çevrildiği, mal bedelinin ise mal kabul tarihindeki kurla kaydedildiği unutulmamalıdır. Dosya bazında takip yapılmazsa hangi masrafın hangi sevkiyata ait olduğu kısa sürede karışır.

Mal satıldıktan sonra gelen masraf

Masraf faturaları bazen mal satıldıktan sonra gelir. Bu durumda masrafın tamamını stoğa yüklemek yanlış olur, çünkü malın bir kısmı artık stokta değildir. Doğru yaklaşım, masrafın stokta kalan miktara düşen kısmını stok değerine, satılan ya da tüketilen kısma düşen payını satılan malın maliyetine yansıtmaktır. Hareketli ortalama maliyet kullanan bir sistemde stoğa yazılan pay, kalan stokla birlikte yeni ortalamaya katılır.

Kozmos ERP'de ithalat dosyası

Kozmos ERP'nin dış ticaret modülünde her sevkiyat için bir ithalat dosyası açılır. Dosyaya satıcı, bağlı onaylı satınalma siparişleri, Incoterms 2020 teslim şekli, ödeme ve taşıma şekli, gümrük beyannamesi ve varış bilgileri girilir. Navlun, sigorta, gümrük vergisi, ilave gümrük vergisi, müşavirlik, liman ve ardiye, banka ve akreditif gibi masraf türleri tanımlıdır; masraf belgesi satıcıdan, kasadan ya da bankadan, dövizli olarak girilebilir.

Masraflar dosyanın ara hesabında toplanır. Mal kabul yapıldıktan sonra maliyet dağıtımı önizlemesi değer, miktar, ağırlık ya da hacim anahtarıyla her malzemeye düşen masraf payını ve birim maliyetin önceki ve sonraki hâlini gösterir. Dosya kapandığında pay hareketli ortalama stok maliyetine yazılır; mal kısmen tüketilmişse tüketilen kısma düşen pay fiyat farkı olarak ayrılır ve ara hesap sıfırlanır. Kapanış gerektiğinde ters kayıtla geri alınır. Yazdırılabilir maliyet özeti, dosya bazında maliyet ve masraf türü analizi raporları da hazırdır.

Ürünün dış ticaret ekranlarını Kozmos ERP sayfasında görebilir, kendi dosya yapınızla bir tanıtım için teklif formunu doldurabilirsiniz. Üretim tarafında malzeme ihtiyacının nasıl planlandığını merak ediyorsanız MRP nedir yazımıza göz atın.