Üretim yapan bir şirkette en pahalı sorunlardan biri, hat hazırken bir malzemenin eksik çıkmasıdır. Tersi de aynı ölçüde maliyetlidir: "ne olur ne olmaz" diye fazla alınan hammadde depoda bekler, sermaye bağlar ve bozulma riski taşır. Malzeme ihtiyaç planlaması, yani MRP, bu iki uç arasında doğru dengeyi kurmak için kullanılan planlama yöntemidir. Bu yazıda MRP'nin nasıl çalıştığını, hangi verilere ihtiyaç duyduğunu, brüt ihtiyaçtan net ihtiyaca nasıl ulaşıldığını ve sonucun üretim emri ile satınalma talebine nasıl dönüştüğünü örnekle anlatıyoruz.
MRP kısaca nedir?
MRP (Material Requirements Planning), üretilecek mamul miktarından yola çıkarak hangi malzemeden, ne kadar ve ne zaman gerektiğini hesaplayan yöntemdir. Hesap, "ne üreteceğiz" sorusunun cevabını ürün ağacı yardımıyla alt seviyelere indirir; eldeki stoğu ve yoldaki siparişleri düşer, sonunda her malzeme için net bir ihtiyaç ve başlama tarihi bulur. Çıktı iki türlü öneridir: üretilecek kalemler için üretim emri, satın alınacak kalemler için satınalma talebi.
MRP'nin girdileri
MRP'nin sonucu, girdilerinin doğruluğu kadar güvenilirdir. Beş temel girdi vardır:
- Talep: Müşteri siparişleri, satış tahminleri ya da planlanan üretim emirleri. Hangi mamulden ne kadar ve hangi tarihte gerektiğini söyler.
- Ürün ağacı: Bir birim mamulün hangi yarı mamul ve hammaddelerden, hangi miktarlarda oluştuğunu gösterir. Fire oranları da burada tanımlanır.
- Stok bilgisi: Her malzemenin eldeki miktarı.
- Açık siparişler: Yolda olan satınalma siparişleri ve devam eden üretim emirleri. Bunlar yakında stoğa girecek miktarlardır.
- Temin süresi ve emniyet stoğu: Bir malzemenin siparişten teslime ya da üretim başlangıcından bitişine kaç gün sürdüğü ve elde her zaman bulunması istenen en az miktar.
Bu girdilerin her biri farklı bir birimin sorumluluğundadır: talep satıştan, ürün ağacı üretim mühendisliğinden, stok depodan, açık siparişler satınalmadan gelir. Hepsi aynı sistemde tutulmadığında planlamacı her hafta bu verileri ayrı ayrı toplamak zorunda kalır. MRP'nin bir ERP'nin parçası olarak çalışmasının asıl faydası buradadır.
Brüt ihtiyaçtan net ihtiyaca
MRP'nin temel formülü basittir:
Net ihtiyaç = brüt ihtiyaç + emniyet stoğu − eldeki stok − açık satınalma siparişleri − açık üretim emirleri
Brüt ihtiyaç, talebin gerektirdiği toplam miktardır. Emniyet stoğu eklenir, çünkü planlama sonunda elde en az o kadar malzeme kalması istenir. Eldeki stok ve yoldaki miktarlar düşülür. Sonuç sıfır ya da negatifse yeni bir işlem gerekmez; pozitifse o kadar üretilmeli ya da satın alınmalıdır.
Çok seviyeli ürün ağacında patlatma
Gerçek üretimde ürün ağaçları tek katlı değildir. Bir bisküvi paketi hamurdan, hamur ise un, şeker, yağ ve kakaodan oluşur. MRP önce mamulün net ihtiyacını hesaplar, sonra bu ihtiyacı ürün ağacına göre bir alt seviyeye "patlatır". Yarı mamulün net ihtiyacı bulunduktan sonra aynı işlem onun bileşenleri için tekrarlanır.
Bu sıralama önemlidir. Bir hammadde birden fazla mamulde kullanılıyorsa, bütün kaynaklardan gelen ihtiyaç toplanmadan net ihtiyaç hesaplanmamalıdır. Bu yüzden MRP yazılımları kalemleri seviye sırasıyla işler ve aynı malzemeye farklı yollardan gelen ihtiyaçları birleştirir. Fire oranı tanımlıysa bileşen ihtiyacı fire kadar artırılır.
Temin süresi ve başlama tarihi
Ne kadar gerektiğini bilmek yetmez; ne zaman başlanması gerektiğini de bilmek gerekir. Bir yarı mamul 24 Kasım'da hazır olmalıysa ve üretimi bir gün sürüyorsa en geç 23 Kasım'da başlamalıdır. Bu yarı mamulün içindeki bir hammaddenin temin süresi yedi günse, satınalma siparişi 16 Kasım'da verilmiş olmalıdır. Hesaplanan başlama tarihi bugünden önceyse sistem bunu "gecikmeli" olarak işaretler; planlamacı ya teslim tarihini ya da tedarik yolunu yeniden değerlendirir.
Örnek hesap
Bir fabrikanın önümüzdeki hafta 500 koli kakaolu kurabiye üretmesi gerekiyor. Ürün ağacına göre bir koli için 0,96 kg kurabiye hamuru, bir kg hamur için de 0,08 kg kakao tozu kullanılıyor.
| Kalem | Brüt ihtiyaç | Emniyet stoğu | Eldeki stok | Açık sipariş / emir | Net ihtiyaç |
|---|---|---|---|---|---|
| Kakaolu kurabiye (koli) | 500 | 0 | 20 | 0 | 480 |
| Kurabiye hamuru (kg) | 460,8 | 0 | 0 | 0 | 460,8 |
| Kakao tozu (kg) | 36,9 | 20 | 15 | 0 | 41,9 |
Mamul için net ihtiyaç 480 kolidir. Bu miktar ürün ağacına göre 480 × 0,96 = 460,8 kg hamur ihtiyacı doğurur; elde hamur olmadığı için tamamı üretilecektir. Hamurun bileşeni olan kakao tozunun brüt ihtiyacı 460,8 × 0,08 ≈ 36,9 kg'dır. Emniyet stoğu 20 kg eklenip eldeki 15 kg düşüldüğünde net ihtiyaç yaklaşık 41,9 kg olur. Sonuç: hamur için bir üretim emri önerisi, kakao tozu için bir satınalma talebi önerisi.
MRP çıktısını işe dönüştürmek
MRP'nin önerileri kendi başına bir şey değiştirmez; planlamacının onaylayıp işe dönüştürmesi gerekir. Üretilecek kalemler için üretim emri açılır, emir ürün ağacı ve rotaya göre bileşen ihtiyaçlarını ve operasyonları taşır. Satın alınacak kalemler için satınalma talebi oluşturulur; talep onaydan geçip siparişe dönüşür.
MRP klasik hâliyle kapasiteyi sınırsız kabul eder; yani önerilen emirlerin iş merkezlerinde gerçekten yapılabilir olup olmadığını kendi başına denetlemez. Bu nedenle öneriler işe dönüştürülmeden önce iş merkezlerinin yükü ve vardiya düzeni göz önünde bulundurulmalıdır. Yoğun bir haftada üretim emirlerinin bir kısmını öne çekmek ya da ertelemek planlamacının kararıdır. Satınalma tarafında da tedarikçinin en az sipariş miktarı ve ambalaj birimi, önerilen miktarın yuvarlanmasını gerektirebilir.
Planlama periyodik tekrarlanmalıdır. Yeni bir müşteri siparişi, iptal edilen bir sipariş ya da beklenenden erken gelen bir mal kabul net ihtiyacı değiştirir. Planlama ufkunu, yani kaç gün sonrasına kadar bakılacağını şirketin temin süreleriyle uyumlu seçmek gerekir.
Sık yapılan hatalar
- Güncel olmayan ürün ağacı: Reçetede yapılan değişiklik sisteme işlenmezse MRP yanlış malzemeyi önerir.
- Hatalı stok kaydı: Sayım farkları düzeltilmezse eldeki stok yanlış görünür ve net ihtiyaç sapar.
- Gerçekçi olmayan temin süreleri: Tedarikçinin gerçek teslim süresi yerine iyimser bir süre girilirse öneriler hep geç kalır.
- Fireyi yok saymak: Fire oranı tanımlanmazsa üretimin sonunda malzeme eksik kalır.
- Açık siparişleri temizlememek: Gelmeyecek ya da iptal edilmiş satınalma siparişleri açık bırakılırsa MRP onları yolda sanır ve ihtiyacı eksik hesaplar.
- Önerileri işe dönüştürmemek: Planlama çalıştırılıp çıktısı uygulanmazsa yöntemin faydası görülmez.
Kozmos ERP'de ihtiyaç planlama
Kozmos ERP'nin üretim modülünde iş merkezleri, çok seviyeli ürün ağaçları (fire oranıyla) ve rotalar tanımlanır. İhtiyaç planlama (MRP) ekranı satış siparişlerini, açık üretim emirlerini, açık satınalma siparişlerini ve emniyet stoğunu hesaba katar; net ihtiyacı brüt ihtiyaç, emniyet stoğu, eldeki stok ve açık girişlerle hesaplar ve ürün ağacından alt seviyelere patlatır. Seçilen ufuk içinde her öneri için miktar, ihtiyaç tarihi, temin süresine göre başlama tarihi ve hesap dökümü görünür; başlama tarihi geçmiş olan öneri gecikmeli işaretlenir.
Planlamacı önerileri seçip tek adımda üretim emri ya da satınalma talebine dönüştürür. Üretim emri planlandı, serbest bırakıldı, üretimde, tamamlandı ve kapandı adımlarıyla ilerler; malzeme çıkışı, üretim bildirimi ve mamul girişiyle planlanan ve gerçekleşen maliyet emirde karşılaştırılır. Satınalma talebi ise onay akışından geçerek siparişe dönüşür. Böylece planlama, üretim, satınalma ve muhasebe aynı veride buluşur.
Üretim ekranlarını Kozmos ERP ürün sayfasında inceleyebilir, kendi ürün ağaçlarınızla bir tanıtım için teklif formunu doldurabilirsiniz. İthal hammadde kullanıyorsanız ithalat maliyeti hesaplama yazımız da işinize yarayacaktır.