Puantaj, her ay bordronun girdisi olan ama çoğu işletmede en çok tartışma çıkaran belgedir. "Fazla mesaim eksik yazılmış", "O gün raporluydum", "Bayramda çalıştım, nerede?" gibi itirazların hemen hepsi puantajın nasıl hesaplandığıyla ilgilidir. Bu rehberde bir iş gününün nasıl hesaplandığını, haftalık 45 saat kuralına göre fazla mesainin nasıl bulunduğunu, gece, hafta tatili ve resmi tatil çalışmasını, SGK eksik gününü ve yıllık izin hak edişini örneklerle anlatıyoruz. Yazıdaki bilgiler 4857 sayılı İş Kanunu'nun genel kurallarına dayanır; toplu iş sözleşmesi ya da işyeri uygulaması farklı olabilir, son kararı mali müşavirinizle birlikte verin.
Puantaj nedir, neden önemlidir?
Puantaj, bir çalışanın belirli bir dönemde hangi gün ne kadar çalıştığını, hangi gün izinli, raporlu ya da devamsız olduğunu gösteren kayıttır. Aylık puantaj cetvelinde her gün bir kodla gösterilir; ay sonunda normal çalışma, fazla mesai, gece ve tatil çalışması toplanır.
Puantaj üç nedenle önemlidir. Birincisi ücret: fazla mesai ve tatil çalışması zamlı ödenir. İkincisi SGK bildirimi: prim günü ve eksik gün nedeni puantajdan çıkar. Üçüncüsü ispat: bir uyuşmazlıkta çalışma sürelerini gösteren düzenli kayıt, işverenin en önemli belgesidir.
Bir iş gününün hesabı: okuma, tolerans ve ara dinlenme
Bir günün hesabı vardiya planıyla başlar. Diyelim ki çalışanın vardiyası 08:00–17:00, molası 60 dakika, geç gelme toleransı 10 dakika. Çalışan 08:07'de giriş, 17:40'ta çıkış okutmuş olsun:
- Geç gelme: 7 dakikalık gecikme toleransın içinde kaldığı için affedilir, giriş 08:00 sayılır. Gecikme 12 dakika olsaydı tamamı geç gelme olarak yazılırdı.
- Brüt süre: 08:00 ile 17:40 arası 9 saat 40 dakikadır.
- Ara dinlenme: Kanuna göre yedi buçuk saatten uzun işlerde ara dinlenme bir saattir (md. 68). Vardiyanın 60 dakikalık molası düşülür; net çalışma 8 saat 40 dakikadır.
- Fazla süre: Planlanan net çalışma 8 saat olduğundan 40 dakika fazla süre vardır. İşyeri kuralı "30 dakikanın altındaki fazla süre sayılmaz, süre 15 dakikalık dilimlere yuvarlanır" ise bu gün için 30 dakika yazılır.
Günün doğru hesaplanması için okumanın doğru güne yazılması da gerekir. Gece vardiyasında 22:00'de giren, sabah 06:00'da çıkan çalışanın çıkış okuması takvimde ertesi güne düşer ama vardiyanın başladığı güne aittir. Program bu sınırı vardiya planına göre belirlemezse bir gün "çıkışı yok", ertesi gün "girişi yok" görünür.
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma: 45 saat kuralı
4857 sayılı İş Kanunu'na göre fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmadır ve her bir saati normal saat ücretinin yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir (md. 41). Sözleşmede haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar olan çalışmaya fazla sürelerle çalışma denir; her bir saati yüzde yirmi beş yükseltilmiş ücretle ödenir.
Hesap gün gün değil hafta hafta yapılır. İki örnek:
| Durum | Haftalık çalışma | %25 zamlı | %50 zamlı |
|---|---|---|---|
| Sözleşme 45 saat, 6 gün × 8,5 saat | 51 saat | — | 6 saat |
| Sözleşme 40 saat, toplam 47 saat | 47 saat | 5 saat (40–45 arası) | 2 saat (45 üstü) |
| Sözleşme 45 saat, bir gün 2 saat fazla, bir gün 2 saat eksik | 45 saat | — | — |
Üçüncü satır, günlük ve haftalık hesabın farkını gösterir: bir gün fazla, bir gün eksik çalışan kişinin haftalık toplamı 45 saati aşmadığı için haftalık yöntemde fazla çalışması çıkmaz. İşyerinde günlük vardiya süresini aşan her saatin fazla mesai sayılması uygulanıyorsa bu da bir yöntem olarak seçilebilir; hangisinin uygulandığı açıkça belirlenmelidir.
Ay sınırına denk gelen haftalar için de bir kural gerekir: Pazartesi bir ayda, Pazar ertesi ayda olan haftanın fazla çalışması hangi ayın bordrosuna girecek? Yaygın uygulamalardan biri haftayı Pazar gününün düştüğü aya yazmaktır. Hangi kuralı seçerseniz seçin, her ay aynı kuralı uygulayın.
Kanun ayrıca çalışana bir seçenek tanır: Çalışan isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için bir buçuk saat, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilir (md. 41).
Gece çalışması
Kanunda gece, en geç 20:00'de başlayıp en erken 06:00'ya kadar süren ve en fazla 11 saat süren dönemdir; çalışanların gece çalışması kural olarak yedi buçuk saati geçemez (md. 69). Puantajda gece aralığına denk gelen çalışma dakikası ayrı bir sütunda tutulur. Gece çalışması için ek ödeme kanunda zorunlu bir oran olarak yazılmamıştır; toplu iş sözleşmesinde ya da iş sözleşmesinde gece zammı varsa bordroda bu sütun kullanılır.
Hafta tatili ve resmi tatil (UBGT) çalışması
Hafta tatili: Çalışana yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme verilir (md. 46). Hafta tatili gününde yapılan çalışma puantajda ayrı tutulmalıdır. Bu çalışmanın nasıl ücretlendirileceğini mali müşavirinizle ve iş hukuku danışmanınızla netleştirin; puantajın görevi süreyi doğru ve ayrı göstermektir.
Ulusal bayram ve genel tatil (UBGT): 2429 sayılı Kanun'da sayılan bayram ve tatil günlerinde çalışmayan çalışana o günün ücreti tam ödenir; çalışana ise ayrıca bir günlük ücret ödenir (md. 47). Arife günleri 13:00'ten itibaren yarım gün tatildir. Hesapta iki ayrıntı sık atlanır:
- Arifede sabah 08:00'de başlayıp 17:00'de biten bir vardiyanın 13:00 sonrası tatil çalışmasıdır.
- Bayramdan önceki akşam başlayıp gece yarısını geçen vardiyanın bayrama düşen kısmı da tatil çalışmasıdır.
Devamsızlık, hafta tatili kesintisi ve SGK eksik gün
Kanun hafta tatili ücretini, tatilden önceki iş günlerinde çalışmış olma koşuluna bağlar (md. 46). Bu nedenle haftada mazeretsiz devamsızlığı olan çalışanın o haftaki hafta tatili ücretsiz sayılabilir. Kesintinin işyerinizde nasıl uygulanacağını mali müşavirinizle belirleyin; puantajda kesilen hafta tatilinin ayrı bir kodla gösterilmesi itirazları azaltır.
SGK bildirgesinde ayın tamamında çalışan için prim günü 30 üzerinden hesaplanır: 30 eksi eksik gün. Ay içinde işe giren ya da ayrılan için kadroda bulunduğu günler esas alınır. Eksik gün varsa nedeni kodla bildirilir. Sık kullanılan kodlar şunlardır:
| Kod | Neden |
|---|---|
| 01 | İstirahat (rapor) |
| 15 | Devamsızlık |
| 21 | Diğer ücretsiz izin |
| 12 | Birden fazla neden |
Örnek: 31 çeken bir ayda iki gün mazeretsiz gelmeyen ve bu yüzden bir hafta tatili ücretsiz sayılan çalışanın eksik günü 3, prim günü 27, eksik gün kodu 15 olur. Aynı ay bir gün de raporlu olsaydı eksik gün 4, kod ise 12 olurdu.
Yıllık izin hak edişi ve izin günlerinin sayımı
Yıllık ücretli izin, deneme süresi dahil en az bir yıl çalışmış olanlara verilir. Süre hizmet yılına göre değişir (md. 53):
- Bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil): en az 14 gün,
- Beş yıldan fazla, on beş yıldan az: en az 20 gün,
- On beş yıl (dahil) ve daha fazla: en az 26 gün.
18 ve daha küçük yaştaki çalışanlar ile 50 ve daha yukarı yaştaki çalışanlara verilecek izin 20 günden az olamaz. İzin süresine rastlayan hafta tatili ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz (md. 56). Örneğin haftada altı gün çalışılan ve hafta tatili Pazar olan bir işyerinde Cuma başlayıp Salı biten izin 4 iş günü sayılır; araya bir bayram girerse o gün de düşülür.
Yıllık 270 saat sınırı ve fazla çalışma onayı
Fazla çalışmanın toplamı bir yılda 270 saati geçemez ve fazla çalışma için çalışanın onayı alınır (md. 41). Bu iki kural puantajda iki ayrı takip gerektirir: Her çalışanın yıl başından bu yana toplam fazla çalışması izlenmeli, sınıra yaklaşanlar önceden görülmelidir. Fazla mesai talep ve onay üzerinden yürütülüyorsa, onaylanmamış fazla sürenin sayılıp sayılmayacağı da işyeri kuralı olarak belirlenmelidir.
Kadran puantajı nasıl hesaplar?
Koznet Bilişim'in PDKS ve vardiya yönetimi yazılımı Kadran, bu yazıdaki kuralları 4857 sayılı İş Kanunu esas alınarak hesaplar; kuralların çoğu ayarlardan işyerinizin uygulamasına göre değiştirilebilir:
- Her okumayı vardiya planına göre doğru iş gününe yazar; gece vardiyasının sabah çıkışı vardiyanın başladığı güne gider. Aynı kişinin kısa aralıklı tekrar okuması tek sayılır.
- Toleransı, vardiya molası ile yasal ara dinlenmenin küçüğünü, fazla mesai eşiğini ve yuvarlamayı uygular.
- Fazla mesaiyi haftalık 45 saat esasına göre %50 ve %25 olarak ayırır; isterseniz günlük yöntem ya da "yalnız onaylı kadar say" seçilir. Hafta, Pazar gününün düştüğü aya yazılır. Yıllık 270 saat ayrıca izlenir.
- 20:00–06:00 gece çalışmasını, hafta tatili çalışmasını ve arifenin 13:00 sonrası dahil resmi tatil çalışmasını ayrı dakikalar olarak tutar.
- Mazeretsiz devamsızlık olan haftanın hafta tatilini ücretsiz (HT-) işaretler; SGK prim gününü ve eksik gün kodunu hesaplar.
- Yıllık izni kıdeme ve yaşa göre hesaplar; izin günlerinden hafta tatilini ve resmi tatili düşer, arifeyi yarım gün sayar.
Aylık cetvel gün gün kodları ve toplamları gösterir; bordro aktarım dosyası bordro programınızın beklediği biçimde iner, dönem kapatılınca kayıtlar değişmez. Kadran bordroyu hesaplamaz; bordroya giren puantajı hazırlar. Vardiya planlamasını vardiya planı nasıl hazırlanır yazımızda, cihaz kurulumunu da alarm ve PDKS sistemleri hizmetimizde bulabilirsiniz. Ekranlar ürün sayfasında; kendi kurallarınızla görmek için demo isteyin.