Fason sıkım yapan bir zeytinyağı fabrikasında sıkım ücreti, hem işletmenin gelirini hem de üreticiyle ilişkinin niteliğini belirler. Bazı fabrikalar zeytinin kilogramı üzerinden ücret alır, bazıları çıkan yağın kilogramı üzerinden; bazıları ücretin yerine yağın bir kısmını alıkoyar, bazıları da üreticinin borcunu yağdan keser. Her modelin hesabı, avantajı ve belge düzeni farklıdır. Bu rehberde fason sıkım ücreti modellerini örneklerle karşılaştırıyor, ücretin yağdan kesilmesinde kesintilerin nasıl hesaba katıldığını anlatıyoruz.
Fason sıkım nedir?
Fason sıkım, zeytinyağı fabrikasının üreticiye ait zeytini ücret karşılığında yağa dönüştürmesidir. Bazı bölgelerde "tasiriye" olarak da bilinir. Zeytin ve çıkan yağ üreticiye aittir; fabrika yalnız işleme hizmeti verir. Yağ üreticiye teslim edilir, üretici adına fabrikanın tankında emanet olarak saklanır ya da fabrikaya satılır.
Ücret modelini seçerken üç soruyu yanıtlamak gerekir: Ücret neye göre hesaplanacak, ne ile ödenecek ve hangi belgelerle kayda geçecek?
Zeytin kilogramı başına ücret
En yaygın modeldir. Ücret, net zeytin ağırlığı ile kilogram başı fiyatın çarpımıdır. Örneğin net 1.800 kilogram zeytin, kilogram başı 5 liradan 9.000 lira ücret tutar. Yıkama istenmişse yıkama ücreti de zeytin kilogramı üzerinden eklenir.
Bu modelin avantajı, ücretin kabul anında bilinmesidir; üretici sıkım bitmeden ne ödeyeceğini öğrenir. Dezavantajı, randımanı düşük zeytinde üreticinin yağ başına düşen maliyetinin yükselmesidir. Bu nedenle bazı fabrikalar küçük partiler için ayrıca bir en az ücret tanımlar.
Yağ kilogramı başına ücret
Bu modelde ücret, çıkan yağın kilogramı üzerinden hesaplanır. Örneğin 360 kilogram yağ çıkan bir partide kilogram başı 25 liradan ücret 9.000 liradır. Ücret sıkım bitmeden kesinleşmez; randımanın yüksek olduğu partide fabrika daha çok, düşük olduğu partide daha az kazanır.
Üretici açısından bu model "ne kadar yağ çıkarsa o kadar ödüyorum" mantığıyla adil görünür. Fabrika açısından ise randıman ölçümünün güvenilirliği ve şeffaflığı daha da önemli hâle gelir. Randıman hesabının ayrıntıları için zeytin randımanı nasıl hesaplanır yazımıza bakabilirsiniz.
Hak yağ: ücretin yağ olarak alınması
Hak yağ modelinde fabrika para yerine çıkan yağın belirli bir yüzdesini alıkoyar. Örneğin hak yağ oranı yüzde 8 olan bir tarifede 360 kilogram yağ çıkan partide 28,8 kilogram yağ fabrikada kalır, 331,2 kilogram üreticiye kalır. Hak yağ fabrikanın stoğuna girer ve daha sonra satılabilir.
Bu model nakdi sıkıntısı olan üretici için kolaylık sağlar. Fabrika açısından ise yağ fiyatındaki değişim hem fırsat hem risktir. Hak yağın tutarı genellikle o günün alış fiyatı üzerinden hesaplanan emsal bedelle izlenir.
Karma tarife, en az ücret ve yıkama
Bazı fabrikalar iki modeli birleştirir: zeytin kilogramı başına daha düşük bir para ücreti ve bunun yanında belirli bir oranda hak yağ. Bu karma model, fabrikanın sabit giderlerini nakitle karşılarken yağdan da pay almasını sağlar.
Tarifede ayrıca şu ekler sık kullanılır:
- En az ücret: Küçük partilerde hesaplanan ücret belirli bir tutarın altına düşmez. Hat hazırlığı ve temizlik maliyeti parti büyüklüğünden bağımsız olduğu için bu kural yaygındır.
- Yıkama ücreti: Zeytin yıkanarak sıkılacaksa kilogram başına ek ücret alınır.
- KDV: Tarife fiyatı KDV dahil ya da hariç tanımlanabilir; hangi oranın uygulanacağını mali müşavirinizle belirleyin.
Ücretin yağdan kesilmesi ve kesinti hesabı
Üretici sıkım ücretini para yerine yağla ödemek isteyebilir. Bu durumda fabrika, ücret tutarı kadar yağı üreticiden satın almış olur. Burada sık yapılan hata, ücreti doğrudan günün yağ fiyatına bölmektir. Oysa üreticiden yağ alımı müstahsil makbuzuyla belgelendiğinde makbuz tutarından gelir vergisi stopajı ve SGK gibi kesintiler yapılır; üreticinin eline geçen net tutar brüt tutardan azdır.
Ücretin tam olarak karşılanması için kesilecek yağ şu formülle bulunur:
Kesilecek yağ (kg) = Ücret ÷ (Günün fiyatı × (1 − Kesinti oranları toplamı))
Örnek: Ücret 9.000 lira, günün yağ alış fiyatı kilogram başı 360 lira ve kesinti oranlarının toplamı örnek olarak yüzde 3 olsun. Net fiyat 360 × 0,97 = 349,20 liradır. Kesilecek yağ 9.000 ÷ 349,20 = 25,77 kilogram, yukarı yuvarlanarak 25,8 kilogramdır. Kesinti hesaba katılmasaydı 25 kilogram kesilecek, makbuzun net tutarı ücreti karşılamayacaktı.
Örnekteki oran yalnız hesabı göstermek içindir. Stopaj, SGK ve varsa borsa tescil kesintisinin oranları ürüne ve güncel mevzuata göre değişebilir; işletmenizin mali müşaviriyle doğrulanmalıdır.
Belge düzeni: hizmet faturası ve müstahsil makbuzu
Fason sıkımda belge düzeni ödeme biçimine göre değişir. Ücret parayla ödendiğinde sıkım hizmeti için hizmet faturası düzenlenir. Hak yağ alındığında ya da ücret yağdan kesildiğinde, fabrikanın verdiği hizmet ile üreticiden aldığı yağ iki ayrı işlem olarak değerlendirilir. Uygulamada hizmet için emsal bedel üzerinden fatura, alınan yağ için de müstahsil makbuzu düzenlenmesi gündeme gelir.
Bu konu işletmenin vergi durumuna ve üreticinin niteliğine göre farklılık gösterebilir. Örneğin yağ bir şirketten alınıyorsa müstahsil makbuzu yerine şirketin faturası gerekir. Doğru belge düzenini kurmak için mali müşavirinizle çalışmanız, yazılımın ise belgelere esas tutarları eksiksiz hazırlaması gerekir.
Hangi model kimin işine gelir?
| Model | Ücret ne zaman belli olur? | Üretici için | Fabrika için |
|---|---|---|---|
| Zeytin kg başı | Kabulde | Öngörülebilir, düşük randımanda pahalı | Gelir randımandan bağımsız |
| Yağ kg başı | Sıkım sonunda | Çıkan yağla orantılı | Randıman ölçümü kritik |
| Hak yağ | Sıkım sonunda | Nakit ödemez | Yağ stoğu ve fiyat riski |
| Karma | Kısmen kabulde | Daha az nakit öder | Nakit ve yağ dengesi |
Pek çok fabrika birden fazla tarifeyi aynı anda kullanır; örneğin düzenli çalıştığı üreticilere farklı, ilk kez gelen üreticiye farklı tarife uygular.
Hangi model seçilirse seçilsin, ücretin ne zaman borç olarak kayda geçtiği de netleştirilmelidir. Sıkım sonucu girildiği anda ücretin üreticinin hesabına borç yazılması, teslimde ise tahsilat, yağdan kesme ya da fabrikaya satılan yağın bedeliyle kapatılması, kasa ile üretici hesabının akşam birbirini tutmasını sağlar. Veresiye kalan ücret üreticinin hesabında açık durur; sonradan yapılan tahsilat açık partilere eskiden yeniye işlenir. Ücreti emanet yağdan karşılamak isteyen üretici için de aynı hesap geçerlidir: emanetteki yağın bir kısmı günün fiyatıyla satın alınır ve bedeli borca sayılır.
Mengene'de tarife ve kapanış
Koznet Bilişim'in geliştirdiği Mengene zeytinyağı fabrikası programı, bu modellerin hepsini tarife olarak tanımlar: zeytin kilogramı başına, yağ kilogramı başına, hak yağ ve karma. Her tarifede en az ücret, yıkama ücreti ve KDV dahil ya da hariç fiyat ayarlanır; üreticiye varsayılan bir tarife atanabilir. Ücret sonuç anında üreticinin carisine yazılır.
Teslim ve ödeme ekranında ücret nakit, kart, havale, kısmi ödeme, veresiye ya da yağdan kesilerek kapanır. Yağdan kesmede günün alış fiyatı ve ayarlardaki kesinti oranlarıyla kesilecek miktar hesaplanır ve 0,1 kilograma yukarı yuvarlanır. Hak yağ ve kesilen yağ fabrika stoğuna girer. Belge taslakları açıksa hizmet faturası ve müstahsil makbuzu için tutarlar hazırlanır, muhasebeye CSV dosyası verilir. Mengene belgeyi GİB'e göndermez; belge muhasebe programınızdan ya da entegratörünüzden kesilir ve Mengene'de kesildi olarak işaretlenir.
Program seçiminde bakılacak diğer konular için zeytinyağı fabrikası programı seçim rehberini okuyabilirsiniz. Kendi tarifelerinizle bir hesap örneği görmek için teklif ve demo isteyin ya da bize ulaşın. Ürünün bütün ekranları Mengene ürün sayfasında.