Zeytinyağı fabrikasında sezon boyunca en çok konuşulan sayı randımandır. Üretici zeytininden kaç kilo yağ çıktığını, fabrika hatlarının ne kadar verimli çalıştığını, alıcı ise bir bölgenin o yılki zeytin kalitesini bu sayıyla değerlendirir. Ancak randıman yanlış bir tabana göre hesaplandığında ya da farklı birimler karıştırıldığında anlamsız hâle gelir. Bu rehberde zeytin randımanının nasıl hesaplandığını, "kaç kiloya bir" ifadesinin ne anlama geldiğini, randımanı etkileyen etkenleri ve randıman tartışmalarını azaltmanın yollarını anlatıyoruz.

Randıman nedir?

Randıman, sıkılan zeytinden elde edilen yağın zeytin ağırlığına oranıdır ve yüzde olarak ifade edilir. Örneğin yüzde 20 randıman, 100 kilogram zeytinden 20 kilogram yağ çıktığı anlamına gelir. Halk arasında "yağ oranı" ya da "yağ verimi" de denir.

Randıman tek başına bir kalite ölçüsü değildir. Yüksek randımanlı bir zeytinden yüksek asitli bir yağ çıkabilir; düşük randımanlı erken hasat bir zeytinden ise çok kaliteli bir yağ elde edilebilir. Bu nedenle randımanın asitlik ve yağ sınıfıyla birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Randıman formülü ve örnek hesap

Randıman şu formülle hesaplanır:

Randıman (%) = Çıkan yağ (kg) ÷ Net zeytin (kg) × 100

Formüldeki iki noktaya dikkat edin. Birincisi, yağ kilogram cinsinden olmalıdır; litre ile ölçüldüyse önce kilograma çevrilir. İkincisi, zeytin net ağırlık olmalıdır; çuval, kasa ve yaprak payı düşülmüş olmalıdır.

Örnek: Bir üretici baskülde 1.250 kilogram zeytin tartıyor. Zeytin 25 çuvalda geliyor ve çuval başına 0,5 kilogram dara düşülüyor; ayrıca 8 kilogram yaprak ve çöp payı ayrılıyor. Net zeytin 1.250 − 12,5 − 8 = 1.229,5 kilogramdır. Sıkım sonunda 251,6 kilogram yağ çıkıyorsa randıman 251,6 ÷ 1.229,5 × 100 = yüzde 20,46 olur.

"Kaç kiloya bir" ne demek?

Yağhanelerde randıman sıklıkla "kaç kiloya bir" biçiminde söylenir. Bu, bir kilogram yağ elde etmek için kaç kilogram zeytin gerektiğini gösterir ve randımanın tersidir:

Kaç kiloya bir = Net zeytin (kg) ÷ Çıkan yağ (kg)

Yukarıdaki örnekte 1.229,5 ÷ 251,6 = 4,89, yani zeytin "yaklaşık 4,9 kiloya bir" yağ vermiştir. İki gösterim arasındaki ilişki şöyledir:

Kaç kiloya birRandıman1.000 kg zeytinden yağ
4 kiloya bir%25,0250 kg
5 kiloya bir%20,0200 kg
6 kiloya bir%16,7yaklaşık 167 kg
7 kiloya bir%14,3yaklaşık 143 kg

Tablodaki değerler yalnız hesap örneğidir; bir bölgenin ya da çeşidin beklenen randımanını göstermez.

Net zeytin doğru bulunmazsa randıman da yanlış çıkar

Randıman tartışmalarının önemli bir kısmı aslında tartım tartışmasıdır. Araç kantarında brüt ve dara farkıyla bulunan ağırlıkta aracın darası yanlış alınırsa, çuval ve kasa adedi eksik sayılırsa ya da yaprak payı göz kararı fazla düşülürse randıman da kayar. Bu nedenle:

  • Çuval ve kasa için birim dara değerleri işletmede sabitlenmeli ve her kabulde aynı biçimde uygulanmalıdır.
  • Yaprak ve çöp payı ayrı bir satır olarak kayda geçmeli, üreticinin fişinde görünmelidir.
  • Ağırlık mümkünse doğrudan teraziden okunmalıdır; elle yazılan rakamda iki basamağın yer değiştirmesi bile yüzde birkaçlık randıman farkı yaratır.

Litre ile kilogram: yoğunluk farkı

Zeytinyağı sudan hafiftir; bir litre zeytinyağı yaklaşık 0,91 ile 0,92 kilogram arasında gelir ve bu değer sıcaklıkla biraz değişir. Yağ hatta litre ile ölçülüyor, randıman ise kilogramla hesaplanıyorsa dönüşüm yapılmalıdır. Örneğin 275 litre yağ, 0,916 kg/L yoğunlukla yaklaşık 251,9 kilograma karşılık gelir.

Litreyi doğrudan kilogram gibi kullanmak randımanı olduğundan yüksek gösterir. Yağhane programında yoğunluk değerinin bir ayar olarak tanımlanması ve her litre girişinde aynı değerin kullanılması bu hatayı önler.

Randımanı etkileyen etkenler

Aynı köyden, aynı gün gelen iki partinin randımanı birbirinden belirgin biçimde farklı olabilir. Başlıca etkenler şunlardır:

  • Çeşit: Zeytin çeşitlerinin yağ içeriği birbirinden farklıdır; sofralık ağırlıklı çeşitler genellikle daha düşük randıman verir.
  • Olgunluk ve hasat zamanı: Erken hasat zeytinde yağ birikimi tamamlanmamıştır; sezon ilerledikçe randıman genellikle artar.
  • Su içeriği: Sulanan bahçelerden ya da yağmurdan hemen sonra toplanan zeytinde su oranı yüksektir ve kilogram başına yağ oranı düşük görünür.
  • Bekleme süresi: Toplandıktan sonra bekleyen zeytin su kaybettiği için randımanı yüksek görünebilir; ancak bekleme asitliği ve yağ kalitesini olumsuz etkiler.
  • Yaprak, dal ve toprak: Temizlenmemiş zeytinde ağırlığın bir kısmı yağ vermeyen malzemedir.
  • İşleme koşulları: Malaksör sıcaklığı ve süresi, hattın iki ya da üç fazlı olması ve makine ayarları yağın ne kadarının ayrıştırılabildiğini etkiler. Daha yüksek sıcaklık yağ verimini artırabilir, ancak aroma ve kaliteyi düşürebilir.

Randıman, asitlik ve yağ sınıfı

Sıkım sonucunda randımanla birlikte asitlik de ölçülür. Asitlik, yağdaki serbest yağ asitlerinin oleik asit cinsinden yüzdesidir. Türk Gıda Kodeksi Zeytinyağı ve Pirina Yağı Tebliği'nde natürel sızma zeytinyağı için asitlik üst sınırı yüzde 0,8, natürel birinci zeytinyağı için yüzde 2,0'dır. Bu değeri aşan yağ, doğrudan tüketime uygun olmayan ve rafine edilmesi gereken sınıfa girer.

Asitlik tek başına sınıfı belirlemez. Resmî sınıflandırmada peroksit değeri, spektrofotometrik ölçümler ve duyusal analiz gibi başka ölçütler de değerlendirilir. Yağhanede asitlik ölçümü, üreticiye yağının hangi sınıfa yakın olduğu konusunda hızlı bir fikir verir.

Malaksör sıcaklığının kaydı da önemlidir. Tebliğ, "soğuk sıkım" ve "soğuk ekstraksiyon" ifadelerini 27 °C'nin altında elde edilen natürel sızma ve natürel birinci zeytinyağına bağlar ve yönteme göre ayırır: geleneksel hidrolik preste (taş baskı) "soğuk sıkım", dekantörlü (santrifüjlü) hatlarda "soğuk ekstraksiyon" ifadesi kullanılır. Günümüz fabrikalarının çoğu dekantörlü iki ya da üç fazlı hatlarla çalıştığı için doğru ifade çoğunlukla soğuk ekstraksiyondur. Ambalaj etiketindeki ifadeden yağı piyasaya sunan işletme sorumludur; fabrikanın sıcaklık kaydı bu karar için dayanak olur.

Ortak sıkımda randıman

Hattın en az parti sınırının altında kalan küçük partiler birlikte sıkıldığında, çıkan yağ partilerin net zeytin ağırlığına göre paylaştırılır. Örneğin 180 ve 220 kilogramlık iki parti birlikte sıkılıp 84 kilogram yağ çıktıysa, birinci partiye 84 × 180 ÷ 400 = 37,8 kilogram, ikinci partiye 46,2 kilogram yağ düşer. Bu yöntemde iki partinin randımanı aynı çıkar. Üreticiye ortak sıkımın bu sonucu baştan anlatılmalıdır.

Randıman şikâyetleri nasıl azaltılır?

Randımana itiraz çoğu zaman bir karşılaştırmayla başlar: geçen yılki sonuç, komşunun sonucu ya da köyün genel durumu. Bu itirazlara kayıtla cevap vermek için şunlar işe yarar:

  • Her sonucun üreticinin önceki partileri, köy ortalaması ve çeşit ortalamasıyla karşılaştırılması,
  • Belirgin bir sapma olduğunda fiş verilmeden tartım ve hat kontrolünün yapılması,
  • Net zeytin, ambalaj ve çöp payı, çıkan yağ, asitlik ve malaksör sıcaklığının fişte açıkça yazması,
  • Üreticinin sonucunu fişteki karekodla telefonundan görebilmesi.

Koznet Bilişim'in geliştirdiği Mengene zeytinyağı fabrikası programı bu adımları otomatik yapar. Sonuç penceresinde yağ kilogram ya da litre olarak girilir; litre ayarlardaki yoğunlukla kilograma çevrilir. Randıman, kaç kiloya bir ve asitliğe göre sınıf anında görünür; sonuç, üreticinin geçmişi, köy ve çeşit ortalamasıyla karşılaştırılır ve ayarlanan eşiği aşan sapmada uyarı verilir. Malaksör sıcaklığı 27 °C'nin altında kalan natürel sızma ya da birinci yağın sonuç fişine ve takip sayfasına, dekantör hatlarında soğuk ekstraksiyon, taş baskıda soğuk sıkım ibaresi yazılır. Sınıf eşikleri ve yoğunluk işletmeye göre ayarlanabilir.

Ücretin randımana bağlı modellerle nasıl hesaplandığını fason sıkım ücreti yazımızda, program seçiminde bakılacak diğer noktaları zeytinyağı fabrikası programı seçim rehberinde bulabilirsiniz. Mengene'yi kendi verinizle görmek için demo isteyin; ürünün ekranlarını ürün sayfasında inceleyebilirsiniz.